Почитувани членови на управните одбори на банките и останати членки на МБА, почитувани претставници на медиумите, драги колеги и соработници,

Денес сме тука, во просториите на Македонската банкарска асоцијација, за да разговараме за натамошното унапредување на платежните услуги и развојот на платните системи во нашата земја.

МБА го претставува столбот на финансискиот сектор во Македонија. Нашите банки се солидно капитализирани и стабилни. Со услугите што ги нудат за граѓаните и за деловните субјекти придонесуваат за економскиот раст и развој на нашата земја како посредник меѓу штедачите и инвеститорите и вршителите на платниот промет во земјата и во странство.

Во минатото, банките беа на висината на задачата во неколку клучни моменти од модернизацијата на системот на плаќања во нашата земја:

- Во 2001 година успешно го презедоа вршењето на платниот промет по престанокот со работа на Заводот за платен промет;

- Во 2006 година, по одлуката за укинување на гарантираните чекови, нашите банки со голем успех ги следеа сигналите од Министерството за финансии за модернизација на платниот промет, во насока на развојот на картичното работење. За само неколку месеци од почетокот на реформата извршија масовни подготовки, вклучително и инвестиции во опрема, овозможувајќи бројот на корисници на платежни картички да забележи експоненцијален раст, со што Република Македонија беше и сѐ уште е пример за останатите земји во регионот;

- Во 2008 година се воспостави регистарот на сметки;

- Во изминатиот период, во нашата земја е направен значителен напредок во осовременувањето и усогласувањето на регулаторната рамка со  европското законодавство и практики, што ни овозможи членство во СЕПА и услови за извршување на прекуграничните плаќања во евра на брз и ефикасен начин, како да сме дел од Европската Унија. Во оваа реформа, банките ја имаат клучната улога.

- Банките не се само двигатели на финансиските текови, туку и партнери во создавањето на еден модерен, инклузивен и стабилен финансиски систем. Затоа, придонесот на банкарскиот сектор во приспособувањето кон новите регулативни барања е за поздравување.

- Притоа, со приспособувањето на своите технолошки платформи и  воведувањето иновативни решенија, на корисниците ќе им се овозможи поголем избор, пристап до нови услуги, и секако – подобро корисничко искуство.

Почитувани,

Европската Унија, во поддршка на развојот на економиите на земјите членки преку поедноставување и олеснување на пристапот до поголемиот заеднички европски пазар, значајно ја промени и регулаторната рамка за начинот на кој се извршуваат платежните услуги. Притоа, не само што овозможи зголемена конкуренција преку влез на нови учесници туку става и јасен акцент на транспарентноста во давањето на платежните услуги и навремената и точната информираност на корисниците на платежните услуги, како и нивна поголема заштита, со цел поголема финансиска вклученост на населението во поддршката на економскиот раст.

Во тој контекст, особено значајни се регулаторните барања за достапност на основните платежни услуги по разумни цени, правото на споредба на надоместоците пред донесувањето на одлуките, и можност за едноставно пренесување на платежната сметка од една банка во друга без надоместок, или доколку се наплатува, тој треба да биде во висина на вистинските направени трошоци.

Оттука, со новата правна рамка и во нашата држава се создаде средина во којашто платежните услуги се третираат како јавнa корист, односно услуга од јавен интерес. Тоа значи дека секој граѓанин, без разлика на својата социјална положба, место на живеење или степен на дигитална писменост, треба да има пристап до безбедни, квалитетни и достапни платежни услуги. Во 21 век, пристапот до платежни услуги не е привилегија – тоа е основна потреба и предуслов за економско учество и социјална интеграција. Едно општество кое тежнее кон вклученост и правичност, мора да обезбеди рамноправен пристап до платежната инфраструктура.

Меѓутоа, со овој напредок, се отвора и едно многу важно прашање – цената на платежните услуги. Според последните податоци од 2024 година, нето-приходите од надоместоци учествуваат со 18% во вкупните нето-приходи на банките. Покрај приходите од камати на одобрените кредити, овие приходи придонесуваат за високата профитабилност на нашите банки, која мерена според показателот „поврат на сопствениот капитал – РОЕ (Return on Equity)” изнесува, во просек, околу 20%, а кај некои банки и над тоа. Ваквата стапка на поврат на вложениот капитал од страна на акционерите на банките е значително повисока во споредба со другите сектори во нашата економија.

 Високите трошоци за извршување на плаќањата можат да бидат пречка за користење на официјалните канали, особено кај населението со пониски примања, кое во услови на ценовно недостапни услуги ќе мора повеќе да се потпира врз готовината.

Надоместоците за платежните услуги треба да бидат на разумно ниво. Тоа е една од темите за која како претставници на Народна банка на Македонија ќе разговараме со претставниците на банките. Доаѓаме со конкретни предлози и идеи за намалување на провизиите што ги плаќаат граѓаните и компаниите при користењето на платежните услуги. Целта е нивно поставување на ниво кое ќе биде одржливо за банките, но истовремено и фер и прифатливо за корисниците.

Споредувајќи ги надоместоците за платежните услуги на банките со надоместоците на матичните банки од ЕУ, согледуваме неколку видови платежни услуги за кои надоместоците треба да се намалат и поедностават, а некои и да се укинат:

- Надоместоците за одржување на платежната сметка за компаниите, иако се на слично ниво како кај матичните банки од ЕУ, сепак претставуваат висок трошок, особено за малите и средните компании во земјата, поради што треба да се намалат;

- Надоместоците за користење на електронското и мобилното банкарство,  во услови кога се наплатуваат надоместоци за одржување на платежната сметка, претставуваат дополнителен трошок, кој би требало да се укине имајќи предвид дека оваа услуга е вообичаено бесплатна за граѓаните кај матичните банки од ЕУ, а дел од нив не наплатуваат вакви надоместоци ни од компаниите;

- Надоместоците за плаќањата со платни налози во рамки на банката треба да се укинат, имајќи предвид дека за нивно извршување не е потребно користење на платните системи кои создаваат трошоци за банките, а  оваа услуга вообичаено е бесплатна за граѓаните кај матичните банки од ЕУ;

- Надоместоците за меѓубанкарските плаќања во домашната валута кои се извршуваат преку платните системи КИБС и МИПС треба значително да се намалат, имајќи предвид дека ваквата услуга кај матичните банки од ЕУ за плаќањата во евра, како национална валута во СЕПА, е бесплатна или по многу ниски надоместоци за граѓаните, најмногу до 1 евро;

- Надоместоците за подигнувањето готовина на туѓи банкомати во земјата и странство, кои кај некои баки се и во вид на % од износот, треба да се намалат и поедностават следејќи го моделот на поставеност кај матичните банки од ЕУ, кои применуваат пониски и фиксни надоместоци по трансакција;

- Надоместоците за прифаќање картички на продажни места кај трговците коишто банките ги наплатуваат од трговците треба да се намалат, имајќи предвид дека меѓубанкарските провизии се ограничени со Законот за платежни услуги и платни системи и се сведени на нивоата во ЕУ.

Во таа насока, Народната банка активно работи на создавање предуслови за намалување на трошоците за платежните услуги. Денес доаѓаме со понуда до банките Народна банка да го направи првиот чекор со намалување на надоместоците што ги плаќаат банките за користење на услугите во МИПС, како што се надоместоците поврзани со долговниот промет. Очекуваме и банките во најкус можен рок да ја ревидираат висината на надоместоците за извршување на плаќањата за граѓаните и компаниите и да ги постават на разумно ниво.

Како што спомнав претходно, платниот промет ги има сите карактеристики на јавна корист (utility). Тој е крвоток на економијата и по своето значење, платежните услуги можат да се изедначат со есенцијални услуги за граѓаните и за компаниите, како што се: снабдувањето со електрична енергија и природен гас; снабдувањето на населението со вода; телекомуникациските услуги; собирањето и третманот на отпадните води и сл. Како регулатор на банкарскиот сектор, Народната банка, во соработка со банките и здруженијата за заштита на потрошувачите, во наредниот период ќе воспостави транспарентен систем за регулација на висината на надоместоците за платежните услуги, потпирајќи се врз најдобрите практики во оваа сфера применети во земјите од Европската Унија.

Најголемата придобивка од поставувањето разумни надоместоци е тоа што сето ова директно ќе придонесе за зголемена финансиска вклученост. Кога плаќањата ќе станат поефтини и подостапни, повеќе граѓани ќе се охрабрат да ги користат дигиталните канали, да отворат сметки и да извршуваат трансакции преку официјалните механизми. Тоа, пак, ќе придонесе и за намалување на сивата економија – бидејќи колку повеќе средства циркулираат преку формалниот банкарски систем, толку потранспарентни ќе бидат економските текови. И банките и граѓаните ќе имаат корист од тоа – преку подобра финансиска вклученост, зголемен број плаќања, а со тоа и повисоки приходи и подобри услуги за сите.

Сето ова не е процес што ќе се заврши преку ноќ. Но, ако работиме заеднички, тогаш можеме да изградиме платен систем кој ќе биде модерен, конкурентен, но и социјално одговорен. Ве охрабрувам сите, особено банкарската заедница, да продолжите со иновативен и проактивен пристап, да го ставите корисникот во фокусот на вашите услуги и да се стремите кон разумни, фер и одржливи надоместоци.

Народната банка останува целосно посветена на овој процес. Ќе продолжиме да соработуваме со банките, граѓаните, компаниите – со цел да овозможиме модернизација на платниот систем, но и негово усогласување со принципите на фер третман, транспарентност и јавен интерес.

Ви благодарам.