Се намалува бројот на блокирани сметки на правните лица

Се намалува бројот на блокирани сметки на правните лица

Во 2018 година Народната банка во три наврати (во март, август и декември), а годинава повторно во март ја намали основната каматна стапка којашто се применува на благајничките записи, што повлече и намалување на банкарските камати. Но, сметате ли дека намалувањето на каматите е директно зависно и од извршувањето? Колку се банките посигурни дека присилната наплата од страна на извршителите ќе им го осигури враќање на кредитот, толку и ги намалуваат каматите. Дали Централната банка ја следи оваа поврзаност? 

Каматната стапка на благајничките записи е основен монетарен инструмент, преку којшто Народната банка упатувa сигнали до банките за насоката на промена на нивните активни и пасивни каматни стапки. Нашите податоци покажуваат дека промените коишто минатата година ги направивме во монетарната политика се видливи и во каматните стапки на производите коишто банките ги нудат. Но, секако треба да се има предвид дека каматната политика на банките зависи и од низа друга фактори, како што се расположливоста и трошокот на изворите на финансирање, степенот на конкуренција и оцената на ризиците, пред сѐ ризикот од ненавремено отплаќање на долгот, а дополнително и ризикот од неизвршување на обезбедувањето. Согледувањата на банките за ризикот од неизвршување на обезбедувањето, ние како централна банка редовно ги следиме преку Анкетата за кредитната активност и таа покажува oдредено подобрување во последниот период, пред сѐ кај корпоративниот сектор.

Какви биле каматите пред 2006 година, односно пред да се воведат извршителите?

Како што споменав, движењето на каматните стапки е условено од повеќе фактори и тешко е да се направи процена како делувало воведувањето на извршителите врз каматната политика на банките. Во периодот пред 2006 година, контекстот беше сосема поразличен од денешниот. Така на пример, во периодот 1998-2005 година, основната каматна стапка на Народната банка во просек изнесуваше околу 10%, а во периодот на конфликтот во земјата од 2001 година, таа достигнуваше и многу повисоки нивоа, под влијание на фактори од неекономска природа. Соодветно, во периодот пред 2006 година повисоки беа и каматните стапки на банките за прибирање депозити, коишто претставуваат главен извор на финансирање на банките, во услови кога сѐ уште се градеше довербата во банките и нивниот депозитен потенцијал. Сето тоа делуваше и врз цената на кредитите коишто банките ги одобруваа на приватниот сектор во тој период. Воедно, покрај домашниот амбиент, поразличен беше и надворешниот контекст, така што тогаш, каматните стапки на меѓународните финансиски пазари беа исто така релативно повисоки. За споредба, во тој период, основната каматна стапка на Европската централна банка се движеше околу 3%, во просек, што е значително повисоко од нивоата по појавата на глобалната криза, кога се сведе на нула.

Секако, сите структурни промени со кои се подобруваа фундаментите на економијата и се намалуваа ризиците со кои се соочуваше банкарскиот систем, исто така, имаа придонес за намалување на каматните стапки.

Имаме зголемување на блокираните сметки. Како се движат овие бројки во изминатиот период?

Точно е дека минатата годината имаше раст на бројот на блокирани сметки, но тоа сепак е многу мала промена од 1% на годишна основа, што следува по две години на нивно последователно намалување главно заради намалувањето на блокираните сметки на правните лица. Промената во 2018 година, секторски гледано е последица на растот на блокираните сметки на физичките лица, чие учество во вкупниот број блокирани сметки изнесува околу 82%. Од друга страна, бројот на блокирани сметки на правните лица три години последователно бележи намалување што во одредена мера може да се поврзе и со воведувањето на регулаторната можност за затворање на трансакциските сметки на неактивните субјекти избришани од Регистарот на трговски друштва, од почетокот на 2014 година.

Имате ли податок колку блокирани сметки на правни лица се избришани поради бришење на фирмите од страна на Централниот регистар?

Постапката на утврдување статус на неактивен субјект првенствено е утврдена со Законот за трговски друштва, со којшто се пропишани условите согласно со кои Централниот регистар ги брише неактивните субјекти. Оттука, во Законот за платен промет, заради усогласување со Законот за трговски друштва има одредба согласно со која трансакциските сметки на избришаните неактивни субјекти се затвораат од страна на носителите на платниот промет, без нивно барање, врз основа на објавата на интернет-страницата на Централниот регистар. За оперативно спроведување на постапката, со Одлуката за отворање и затворање трансакциска сметка, којашто е во надлежност на Народната банка, пропишана е обврска за деблокирање на овие сметки од страна на носителите за платниот промет и нивно затворање како сметки на субјекти што повеќе не се активни и се избришани од Регистарот на трговски друштва.

Избришаните трансакциски сметки не се опфатени со платежната статистика и ние како централна банка не располагаме со податок за бројот на блокирани сметки коишто се избришани поради бришење на фирмите од страна на Централниот регистар.

Го следите извршувањето врз буџетските сметки. Кога државата и државните институции се должници, симнувањето пари од страна на извршителите оди преку вас. Каква е тенденцијата, дали има намалување или зголемување на наплатата преку извршители?

Народната банка, за разлика од деловните банки, во овој процес само посредува меѓу извршителите и Министерството за финансии коешто управува со трезорската сметка, и Фондот за здравство, и не располага со прецизни податоци околу промените во наплатата преку извршители. Инаку гледано од аспект на бројот на доставените решенија за присилна наплата, може да се забележи дека има тренд на намалување во текот на последните години.

Согласно со Законот за извршување донесен во 2016 година се предвиде електронско поврзување на деловните банки и извршителите заради доставување на налозите по електронски пат, што до денес не се спроведе во практика. Мислите ли дека е потребно електронско поврзување на банките со извршителите? Како ќе влијае тоа врз нивната работа?

Законот за извршувањето предвидува извршителот електронски да се поврзе со институциите коишто овозможуваат електронска размена на податоци и доставување на налозите, записниците, заклучоците и другите документи коишто произлегуваат од вршењето на неговата работа по електронски пат.

На ниво на Европската Унија не постои директива или воедначен начин на извршување. Генерално, меѓународната практика укажува дека постојат два главни начина на извршување – преку судски извршители или преку приватни извршители. Независно од начинот на извршување, електронското поврзување е тренд во современите општества во ерата на дигитална трансформација. Како институција којашто се залага за ползување на придобивките од развојот на технологијата, ние во централната банка го поддржуваме присуството на овој тренд и кај нас.

За време на јавната дебата за измените на Законот за извршување, деловните банки реагираа на одредбата бесплатно да ги деблокираат сметките на лицата корисници на социјална помош. Колку пари собрале банките лани врз основа на блокада и деблокада на сметки на граѓани, а колку, пак, од почетокот на годинава кога стапија на сила новите одредби од Законот за извршување со кои деблокадата стана бесплатна за оваа посебна категорија на ранливи граѓани?  

Законот за извршувањето од 2016 година и неговите измени од 2018 година, меѓу другото, одделно се фокусирани на лицата приматели на социјална помош како ранлива категорија за која законодавецот сметал дека треба да имаат посебен статус во постапките за извршување. Оттука, примањата врз основа на права на парична помош од социјална заштита се изземени од извршување, а воедно за оваа категорија лица не смеат да се наплаќаат трошоци за извршувањето.

Блокадата и деблокадата на сметка по барање на извршител во практиката подлежи на надоместок утврден во тарифниците на банките. Во Народната банка не располагаме со податоци за годишните приходи на банките врз основа на блокади и деблокади на сметки на лицата приматели на социјална помош.

Сигурното и ефикасно извршување на плаќањата е еден од основните предуслови за одржлив раст на секоја економија. Учествувате во подготовката на новиот закон за платежни услуги и платни системи којшто треба да го замени Законот за платен промет. Текстот засега е во работа верзија, но што може да очекуваат граѓаните од него?

Да, ние како централна банка, во соработка со Министерството за финансии, изминатиот период активно работевме на подготовката на работната верзија на Законот за платежни услуги и платни системи. Тој e еден од најзначајните и сеопфатни сегменти од легислативата за финансиските услуги. Преку него го транспонираме европското во домашното законодавство и правиме промени коишто го поддржуваат процесот на финансиски иновации и овозможуваат побезбедни плаќања и поголема заштита на потрошувачите.  

Всушност, со овој закон, се отвора можноста за лиценцирање на нови небанкарски даватели на платежни услуги, како што се платежните институции, институциите за издавање електронски пари, давателите на услуги за информирање за платежните сметки и давателите на услуги за иницирање плаќања. Притоа, со законот се обезбедуваат еднакви услови за сите учесници на пазарот на платежните услуги. На ваков начин се стимулира поголема конкуренција, се создаваат услови за зголемување на ефикасноста при вршењето на платежните услуги и намалување на трошоците. Очекуваме дека истовремено, со тоа ќе се овозможат и подобри услови за поголема финансиска инклузија на населението кај нас.

Се надевам дека новите законски можности во областа на плаќањата ќе дадат импулс и за развој на финансиските иновации, појава на нови финтек-компании и развој на нови платежни инструменти.

Накусо, со новиот закон ќе направиме значаен чекор во поттикнувањето на модернизацијата и унапредувањето на платежниот пејзаж кај нас, а очекуваме дека придобивки од тоа ќе има севкупниот финансиски систем, како и граѓаните, коишто ќе имаат можност за поголема вклученост во финансиските текови и олеснет пристап до финансии. 

Интервју на гувернерката на Народната банка на Република Северна Македонија, д-р Анита Ангеловска-Бежоска, за гласилото „Правда“